مدیریت بیماری
کرانیوتومی (جراحی باز کردن جمجمه)
مغز، عضو مهم و پیچیدهای است كه دارای نقشهای مهم كنترلی، هدایتی و عكسالعملی میباشد. فعالیتهای متعددی از قبیل راه رفتن، صحبت کردن، تنفس، فكركردن، عاطفه و هیجانها و … را مغز تنظیم میكند. وجود هرگونه ضایعهای در مغز اختلالهایی ایجاد میكند كه گاهی برای رفع آن چارهای جز جراحی نیست.
کرانیوتومی (بازکردن جمجمه) نام یک عمل جراحی است که در آن قسمتی از استخوان جمجمه به طور موقت جهت دسترسی به بافت مغز برداشته میشود.
دلایل انجام روش
در موارد زیر لازم است که بیمار تحت عمل کرانیوتومی قرار گیرد:
- برداشتن یک ضایعه مانند تومور مغزی
- برداشتن لخته خون ناشی از ضربه و تصادفات
- ترمیم نشت عروق خونی مانند آنوریسم مغزی
- برداشتن مجموعهای از عروق خونی غیرطبیعی مانند ناهنجاری عروقی شریانی
- تخلیه ترشحات مانند آبسه مغزی
- ترمیم شکستگی جمجمه در ضربه مغزی
- ترمیم پارگی یکی از لایههای مغز
- کاشت محرکهای عمیق مغزی در بیماران مبتلا به پارکینسون، صرع و تومورهای مخچه
آمادگی پیش از جراحی
قبل از عمل جراحی لازم است که بیمار جهت آرامش و کنترل علائم اقدامات مراقبتی زیر را انجام دهد:
- در صورت نیاز، داروهای ضد تشنج و داروهای كاهنده فشار مغز مانند كورتونها به شما داده میشود.
- اکثر داروهایی كه برای كاهش فشار داخل جمجمه مصرف میشوند، اثری موقت دارند زیرا تومورها یا دیگر ضایعات تشكیل شده اغلب خود به خود جذب نمیشوند و حتما باید به وسیله جراح کاملا تخلیه شوند.
- ناحیهای از موی سر شما یا همه آن تراشیده میشود. بهداشت مو و پوست سر باید با دقت رعایت شود.
- اغلب بعد از جراحی، بیمار به بخش مراقبتهای ویژه منتقل میشود.
روش انجام عمل
کرانیوتومی تحت بیهوشی عمومی انجام میشود ولی میتواند به صورت بیحسی موضعی و در حالی که بیمار بیدار است، نیز انجام شود. این روش در بیمار ناراحتی قابل توجهی ایجاد نمیکند. قبل از کرانیوتومی از بیمار سی.تی.اسکن یا ام.آر.آی گرفته خواهد شد. جراح به کمک این تصویر محل دقیق برداشت استخوان و زاویه مناسب برای دسترسی به مناطق مربوطه مغز را تعیین میکند.
سوراخی توسط جراح بر روی جمجمه ایجاد میشود و سپس استخوان جمجمه برداشته میشود.
مقدار استخوانی که از جمجمه برداشته خواهد شد به نوع عمل جراحی بستگی دارد. پس از اتمام عمل، قطعه استخوان جدا شده با استفاده از تیتانیوم و پیچ و یا انواع دیگری از تثبیت کنندهها (سیم، نخ و …) در جای خود ثابت خواهد شد. کرانیوتومی ممکن است در هر ناحیهای از جمجمه انجام شود و میتواند در ابعاد مختلف باشد.
عوارض احتمالی
به دنبال انجام عمل کرانیوتومی (بازکردن جمجمه) عوارض زیر در بیمار ممکن است ایجاد شود:
- عفونت و مننژیت باکتریایی
- خونریزی و شوک کمبود مایعات
- اختلال در تعادل مایعات و الکترولیتها
- واکنش به داروهای بیهوشی
- لخته شدن خون و سکته مغزی
- تشنج
- تورم بافت مغز که ممکن است بیمار نیاز به عمل جراحی مجدد داشته باشد.
- آسیب عصبی که ممکن است سبب فلج عضلانی یا ضعف ماهیچهای موقت شود.
- نشت مایع مغزی نخاعی که ممکن است نیاز به ترمیم دوباره پیدا کند.
- کاهش عملکرد ذهنی
- آسیب مغزی دائمی و معلولیتهای مرتبط با آن
اقدامات پس از عمل
اقداماتی که بعد از جراحی در بخش آی.سی.یو برای شما انجام میشود شامل موارد زیر است:
- شما با باندی كه دور سر پیچیده شده و توری سفیدی كه روی سر است، در حالت نیمه هوشیار وارد اتاق آی.سی.یو (مراقبتهای ویژه) میشوید. توری و باند نباید خیلی سفت باشد.
- ناحیه جراحی شده به یک یا چند لوله به نام درن متصل است. این لولهها دو نوعاند؛ نوعی كه دارای خلاء است كه روی زمین قرار میگیرد و ترشحات خونی را تخلیه میكند. نوع دیگر که خلاء ندارد و مسئول خالیكردن مایع مغزی- نخاعی است. این لوله باید حتما هم سطح سر شما یا بالاتر قرار بگیرد.
- سر باید در زاویه 30 درجه بالاتر از سطح قلب قرار گرفته شود مگر اینكه جراح توصیه دیگری در این مورد داشته باشد. قرار گرفتن سر در این وضعیت باعث میشود تخلیه وریدی مغز بهتر انجام شود و فشار مغز پایین آید.
- اغلب بعد از هر جراحی، آنتیبیوتیك و مسكن تجویز میشود. همچنین داروهای دیگر مانند ضدتشنجها، استروئیدها (برای جلوگیری از تورم مغز) و … طبق دستور پزشك به شما داده خواهد شد.
- ممكن است لولهای داخل بینی (که به داخل معده برای تغذیه یا تخلیه میرود) یا لولهای داخل نای شما وجود داشته باشد که برای تنفس و تخلیه ترشحات وارد ریه میشود. از کشیدن آنها خودداری نمایید.
- سطح هوشیاری و مردمكهای شما مرتب بررسی میشود.
- شما را با سی.تی.اسكنهای متعدد از نظر احتمال خونریزی و عوارض كنترل میكنند و در صورت نبود مشكل، به بخش مغز و اعصاب منتقل میشوید.
در صورت بستری شدن در بیمارستان نکات زیر را رعایت نمائید.
- شما با باندی كه دور سر پيچيده شده و تور سفيدی كه روی سر است، در حالت نيمه هوشيار وارد اتاق آیسیيو يا بخش مراقبتهای ويژه میشوید. توری و باند نبايد خيلی سفت باشد.
- ناحيه جراحی شده به يک يا چند لوله به نام درن متصل است. اين لولهها دو نوعاند؛ نوعی كه دارای خلاء است كه روي زمين قرار میگيرد و ترشحات خونی را تخليه میكند. نوع ديگر که خلاء ندارد، مسئول خالی كردن مايع مغزی- نخاعی است. اين لوله بايد حتما هم سطح سر شما يا بالاتر قرار بگيرد.
- سر باید 30 درجه بالاتر از سطح قلب قرار گرفته شود مگر اينكه جراح توصيه ديگری در اين مورد داشته باشد. قرار گرفتن سر در اين وضعيت باعث میشود تخليه وريدی مغز بهتر انجام شود و فشار مغز پايين آيد.
- اغلب بعد از هر جراحی، آنتیبيوتيك و مسكن تجويز میشود. همچنین داروهای ديگر مانند ضدتشنجها، استروييدها (برای جلوگيری از تورم مغز) و … طبق دستور پزشك به شما داده خواهد شد.
- ممكن است لولهای از داخل بينی به داخل معده برای تغذيه يا تخليه وارد شود يا لولهای داخل نای شما وجود داشته باشد که برای تنفس و تخليه ترشحات وارد ريه میشود. پس از کشیدن آنها خودداری نمایید.
- سطح هوشياری و مردمكهای شما مرتب بررسی میشود.
- شما را با سیتیاسكنهای متعدد از نظر احتمال خونريزی و عوارض كنترل میكنند و در صورت نبود مشكل، به بخش مغز و اعصاب منتقل میشوید.
- در صورت ثابت ماندن وضعيت و نبود خطر برای بيمار، حركت دادن و تغذيه دهانی با صلاحديد پزشك آغاز میشود.
- نكته مهم در مورد اين گروه از بيماران، مشكلات بلعی است و تغذيه سريع، میتواند باعث ورود غذا به مجاری تنفسی و ايجاد حالت خفگی يا ذاتالريه شود. پس غذا خوردن بايد كاملا با احتياط باشد و از غذاهای مايع و رقيق شروع و به تدريج به مقدار آن افزوده شود.
- ممکن است مدتی قادر به حرکت نباشید و نتوانید موقع راه رفتن تعادل خود را حفظ كنید و زمين بخورید. پس نظارت و كمك اطرافيان و كاركنان پزشکی هنگام راه رفتن شما ضروری است. به تنهایی اقدام به راه رفتن نکنید.
- از کلاههای ایمنی محافظ جهت جلوگیری وارد آمدن ضربه به سر استفاده کنید.
- از چرخاندن بیش از حد سر خودداری کنید.
- در صورت داشتن مزه شور در دهان یا ترشح از محل عمل باید پزشک یا پرستار در جریان قرار گیرد.
- از سرفه، عطسه و باد انداختن در بینی خودداری کنید. زیرا باعث فشار آمدن به ناحیه عمل خواهد شد.
نکاتی که لازم است پس از ترخیص از بیمارستان و بازگشت به منزل رعایت نمائید.
- جهت پیشگیری از یبوست از رژیم پرفیبر (میوهها و سبزیجات) حاوی سبوس و مایعات فراوان استفاده کنید.
- از یک رژیم غذایی سالم و کم چرب پیروی کنید.
- در صورت مصرف الکل یا نوشیدنیهای کافئیندار، آن را از رژیم غذایی خود حذف نمایید.
- از استرس، عصبانیت، فعالیت بدنی بیش از اندازه و انجام فعالیتهای سنگین به خصوص در گرما اجتناب کنید.
- از انجام ورزشهای سنگین مانند: کوهنوردی، غواصی، وزنه برداری و … اجتناب کنید.
- پیادهروی منظم و انجام سایر انواع ورزشها زیر نظر پزشک، در افزیش زمان بهبودی موثر است.
- از انجام هرگونه ورزشهای برخوردی حداقل به مدت 12 ماه بعد از عمل خودداری کنید تا مانع از ایجاد تورم در سر شود.
- زمانی که هوشیاری کامل، کنترل ادراری و اجابت مزاج و بلع غذا را دوباره بهدست آورید، ترخیص میشوید.
- مصرف منظم داروها ضروری است.
- ممکن است بعد از عمل جراحی نقایص عصبی پیدا كنید. اختلال تكلم، انحراف در صورت، ضعف در دست و پا و مشکلات بینایی، از عوارض احتمالی جراحی هستند کهدر صورت ایجاد عوارض نیاز به توانبخشی شامل فیزیوتراپی، كاردرمانی، گفتاردرمانی و دیگر اقدامهای حمایتی به وسیله روانپزشك، مددكار اجتماعی و … میباشد.
- ممکن است احساس خستگی بیشتری کنید. این حالت عادی است و معمولا در اواسط روز نیاز به استراحت کردن و خوابیدن دارید. این خستگی به تدریج و به مرور زمان از بین میرود.
- بخیهها یا گیرههای زخم به طور کامل در مدت 14-7 روز اول بعد از جراحی برداشته میشوند.
- برای مدتی طولانی قادر به تمرکز بر یک موضوع نخواهید بود. اگر شما در گذشته زیاد مطالعه میکردید، ممکن است در این وضعیت این کار برایتان دشوار باشد. این وضعیت به تدریج بهبود مییابد.
- تا 2 هفته بعد از عمل، سردردها، فروکش میکنند اما در برخی شرایط، ممکن است تا چندین ماه نیز ادامه یابند. اگر بعد از دراز کشیدن که میخواهید از جا برخیزید به سرعت سرتان را بالا بیاورید، نه تنها ممکن است مبتلا به سردرد شوید، بلکه دچار سرگیجه هم میشوید. با قرار دادن سر خود بین زانوهایتان، فشار در سر افزایش یافته و همین امر موجب افزایش درد میشود.
- از رفتن به ساحل بپرهیزید و اگر به استخر میروید باید عمق آب به قدری کم باشد که فردی که همراه شماست بتواند سرتان را در زمان تشنج، بالای آب نگه دارد. به تنهایی شنا نکنید.
- میتوانید 2 روز بعد از کشیدن بخیهها، موهایتان را بشویید.
- میتوانید 4 هفته بعد از عمل، موهایتان را رنگ کنید.
- تا زمانی که جراح اعصاب به شما اجازه نداده است نباید رانندگی کنید.
- معمولا 4-2 هفته بعد از عمل با اجازه پزشک میتوانید رانندگی کنید.
- در هنگام شب رانندگی نکنید. در مسافتهای کوتاه رانندگی کنید بهتر است همواره در حین رانندگی کسی در کنار شما باشد.
- در ساعات شلوغ و اوج ترافیک رانندگی نکنید. در مسیرهای آشنا حرکت کنید.
- معمولا لازم است که حداقل 6 هفته به طور کامل از کار خود دور بمانید. بعد از این مدت، میتوانید در ساعات کاری محدود و با انجام وظایف سبک به محل کار خود بازگردید.
زمان مراجعه بعدی
- افزایش قرمزی، ترشح، افزایش مایع و تورم، نشت مایع در محل عمل
- خواب آلودگی و کسالت
- گیجی، افتادن
- درد در ناحیه قفسه سینه یا مشکل در تنفس
- حمله صرع یا تشنج
- حساسیت پوستی
- تب بالا و تعرق و گرفتگی عضلات گردن/ بیقراری
- افزایش شدت سردرد
- ضعف و ناتوانی
- مشکل در تکلم
- اختلال در دید
- حالت تهوع و استفراغ
- احساس درد یا تورم در پا و ماهیچه ساق پا